Trong gia công cơ khí, đường kính là một trong những kích thước quan trọng khi kiểm tra trục, ống, bạc lót, lỗ khoan và các chi tiết dạng tròn. Thước cặp caliper có thể hỗ trợ đo cả đường kính ngoài lẫn đường kính trong, nhưng hai phép đo sử dụng các bộ phận khác nhau và có yêu cầu thao tác riêng.
Nếu chọn sai mỏ đo hoặc đặt dụng cụ không đúng phương, kết quả có thể bị sai lệch. Bài viết dưới đây giúp phân biệt hai phép đo và hướng dẫn cách thực hiện phù hợp.
.jpg)
Đường kính ngoài là khoảng cách giữa hai điểm đối diện trên bề mặt ngoài của một chi tiết tròn, chẳng hạn trục kim loại, chốt hoặc mặt ngoài của ống.
Đường kính trong là khoảng cách giữa hai điểm đối diện trên mặt trong của một lỗ hoặc ống rỗng, chẳng hạn lỗ khoan, bạc lót hoặc đường kính trong của ống.
Hai kích thước này có thể khác nhau đáng kể và phục vụ các mục đích kiểm tra khác nhau. Với chi tiết lắp ghép, đường kính ngoài của trục và đường kính trong của lỗ thường cần được kiểm tra theo dung sai quy định trên bản vẽ.
Không nên suy ra kích thước thực tế của một chi tiết chỉ từ kích thước danh nghĩa. Cần đo đúng vị trí và dùng dụng cụ phù hợp với yêu cầu dung sai.
Mỏ đo ngoài thường là cặp mỏ lớn nằm phía dưới của thước cặp. Hai mặt đo hướng vào nhau để tiếp xúc với hai phía đối diện của bề mặt ngoài.
Bộ phận này được sử dụng để đo đường kính trục, chiều dày tấm, chiều rộng chi tiết và các kích thước ngoài khác.
Khi đo trục tròn, người dùng cần giữ mỏ đo vuông góc với trục và đặt tại vị trí cần kiểm tra. Nếu thước bị nghiêng hoặc đo không qua đường kính thích hợp, kết quả có thể không phản ánh đúng kích thước mong muốn.
Mỏ đo trong thường nhỏ hơn và nằm phía trên của thước cặp. Hai mặt đo hướng ra ngoài để tiếp xúc với hai phía đối diện của thành lỗ.
Bộ phận này dùng để đo đường kính trong của lỗ, ống hoặc chiều rộng của khoang. Khi đo, cần đưa mỏ vào đúng vị trí và mở nhẹ cho đến khi hai mặt đo tiếp xúc với thành lỗ.
Mỏ đo trong có thể khó sử dụng hơn khi lỗ nhỏ, sâu hoặc có hình dạng không đều. Nếu mỏ không tiếp cận được bề mặt cần đo, nên dùng dụng cụ chuyên dụng thay vì cố thực hiện phép đo.
Để đo đường kính ngoài của trục hoặc chi tiết tròn, thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Làm sạch bề mặt. Loại bỏ bụi, dầu và ba via tại vị trí cần đo. Kiểm tra mặt đo của thước cặp.
Bước 2: Kiểm tra điểm không. Khép mỏ đo nhẹ nhàng và xác nhận thước hiển thị đúng điểm không theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Bước 3: Đặt chi tiết giữa hai mỏ đo ngoài. Mở mỏ đủ rộng và đưa chi tiết vào vị trí cần kiểm tra.
Bước 4: Khép mỏ vừa đủ. Điều chỉnh để hai mặt đo tiếp xúc với bề mặt ngoài, không tạo lực quá lớn.
Bước 5: Đọc kết quả. Đọc thang đo hoặc màn hình điện tử theo loại thước đang dùng.
Bước 6: Đo lặp lại khi cần. Với trục hoặc chi tiết có yêu cầu kiểm tra cao, nên đo ở nhiều vị trí và nhiều hướng để phát hiện sự thay đổi kích thước.
Ví dụ, khi kiểm tra một trục kim loại, người đo có thể đo gần hai đầu và tại vị trí giữa. Nếu các kết quả khác nhau, cần xác định đó là biến thiên thực tế của chi tiết hay do thao tác đo chưa ổn định.
.jpg)
Đo đường kính trong cần sử dụng mỏ đo trong và chú ý hơn đến vị trí tiếp xúc.
Bước 1: Kiểm tra lỗ cần đo. Làm sạch miệng lỗ và khu vực tiếp xúc, đồng thời kiểm tra xem có ba via hoặc vật cản không.
Bước 2: Đưa mỏ đo trong vào lỗ. Đặt hai mỏ bên trong thành lỗ, tránh để đầu mỏ chỉ tiếp xúc với phần vát hoặc mép ngoài.
Bước 3: Mở mỏ từ từ. Điều chỉnh phần trượt đến khi hai mặt đo tiếp xúc với hai phía đối diện của thành lỗ.
Bước 4: Căn chỉnh thước. Giữ thước đúng phương đo, tránh nghiêng hoặc đặt lệch tâm. Với lỗ tròn, vị trí căn chỉnh có thể ảnh hưởng đến kết quả.
Bước 5: Đọc và ghi kết quả. Đọc trị số theo thang đo hoặc màn hình. Nếu yêu cầu kiểm tra cao, thực hiện các phép đo bổ sung theo quy trình quy định.
Khi đo lỗ sâu, cần bảo đảm mỏ đo tiếp cận đúng vùng cần kiểm tra. Nếu lỗ có dung sai chặt hoặc cần đánh giá độ tròn, nên dùng panme đo trong, đồng hồ đo lỗ hoặc phương pháp đo chuyên dụng phù hợp.
Tiêu chíĐo đường kính ngoàiĐo đường kính trongBộ phận sử dụngMỏ đo ngoàiMỏ đo trongVị trí tiếp xúcBề mặt ngoài của chi tiếtThành trong của lỗ hoặc ốngVí dụ ứng dụngTrục, chốt, đường kính ngoài của ốngLỗ khoan, bạc lót, đường kính trong của ốngThao tác chínhĐặt chi tiết giữa hai mỏ và khép mỏĐưa mỏ vào lỗ rồi mở đến khi tiếp xúcLỗi thường gặpĐo lệch phương, lực đo quá lớnMỏ chạm mép vát, lệch tâm hoặc không tiếp cận đúng vị tríGiới hạn cần lưu ýKhó đánh giá đầy đủ độ tròn hoặc độ côn chỉ bằng một phép đoCó thể khó đo lỗ nhỏ, sâu hoặc dung sai chặt
Dù sử dụng cùng một chiếc thước cặp, hai phép đo có cách đặt mỏ và nguồn sai số khác nhau. Vì vậy, không nên áp dụng cùng một thao tác một cách máy móc cho mọi loại chi tiết.
>> Xem thêm Những công cụ đo lường bổ trợ thường đi kèm với thước cặp: https://imallvn.wixstudio.com/imallvietnam/post/nhung-cong-cu-do-luong-bo-tro-thuong-di-kem-voi-thuoc-cap
Với chi tiết tròn, nếu thước bị nghiêng, kết quả có thể khác kích thước cần xác định. Cần căn chỉnh dụng cụ theo đúng hướng đo và bề mặt tham chiếu.
Ba via tại mép lỗ hoặc cạnh gia công có thể làm thay đổi điểm tiếp xúc. Cần kiểm tra và xử lý bề mặt theo quy trình kỹ thuật trước khi đo.
Lực quá lớn có thể ảnh hưởng đến kết quả, đặc biệt với chi tiết mềm hoặc thành mỏng. Hãy điều chỉnh mỏ nhẹ nhàng và nhất quán.
Mặt đo bị mòn, phần trượt có độ rơ hoặc điểm không sai lệch có thể ảnh hưởng đến kết quả. Cần kiểm tra dụng cụ định kỳ theo mức độ sử dụng và yêu cầu chất lượng.
Thước cặp không phải lúc nào cũng phù hợp với các yêu cầu đo đường kính có dung sai nhỏ. Nếu yêu cầu kỹ thuật vượt khả năng của dụng cụ, cần chuyển sang panme hoặc thiết bị chuyên dụng.
Thước cặp thích hợp với nhiều phép đo thông thường, nhưng trong một số tình huống cần thiết bị khác.
Lựa chọn cuối cùng cần căn cứ vào bản vẽ, dung sai, quy trình kiểm tra và yêu cầu về độ tin cậy của kết quả.
Sự khác biệt quan trọng giữa đo đường kính trong và đường kính ngoài bằng thước cặp nằm ở bộ phận đo và cách căn chỉnh. Mỏ đo ngoài tiếp xúc với bề mặt bên ngoài, trong khi mỏ đo trong tiếp xúc với thành lỗ hoặc khoang.
Để hạn chế sai số, cần làm sạch bề mặt, kiểm tra điểm không, căn chỉnh đúng phương và đo lặp lại khi cần. Khi lựa chọn thước cặp tại iMall.vn, hãy đối chiếu phạm vi đo, độ chia và yêu cầu dung sai của chi tiết để xác định dụng cụ phù hợp.
